टुटेपानी-रिस्ती)/दोस्रो विश्व युद्धमा ब्रिटिस सरकारबाट जापान सरकारसंग लडेका तनहुँको रिस्ती गाबिस-६ टुटेपानीका ९२ बषर्ीय चन्द्र बहादुर गुरुङ्ग यति बेला गाउँमा नै डोको बुनेर दिन कर्टाई रहेका छन् । गुरुङ्ग ब्रिटिस फौजका रुपमा कार्यरत भएकै आधारमा सन् १९४२ साल तिर २२ बर्षो उमेरमा जापानी फौजले उनलाई जापानमा नै ३ बर्षम्म कैद गराएको थियो । ३ बर्षजेल जीवन बिताएका गुरुङ्गले बिभिन्न देशमा लुक्दै ब्रिटिस सरकारको शरणमा पुगि पछि नेपाल फर्केको स्मरण गराउँछन् ।
करिब १ महिना जंगलमा लुक्दै त्यहाँ भेटिएका कन्दमुल खाँदै बसेको र एक जना खरपन बोक्ने महिला व्यापारीको सहयोगमा ब्रिटिस सरकारको शरणमा पुगेको गुरुङ्ग बताउँछन् । १६ बर्षो उमेरमै सेनामा भर्ति भएका गुरुङ्ग २५ बर्षो हुँदा पेन्सन आएका थिए ।
नेपालको अस्थिर राजनीति देखर उनलाई अचेल पिर लाग्ने गरेको छ । २००७ सालको क्रान्ति, २०४६ सालको जनआदोलन, २०६२/०६३ को जनआदोलन-२ र मैले नून पानीका लागि लडेको दोस्रो विश्वयुद्ध पनि मेरै आखाँले देख्ने अबसर पाए । विश्व युद्ध र नेपालमा भएका बिभिन्न आदोलन सत्ता र कर्ुर्चिका लागि हुने गरेको गुरुङ्गको अनुभव छ । नेपालमा कुनै पनि राजनीतिक दलले राज्य सञ्चालन गरेपनि बिकास हुन नसक्दा “जुन जोगी आए पनि कानै चिरेको” भन्ने उखान चरितार्थ भएको गुरुङ्ग सुनाउँछन् । आफँु पहिला हरायो भनेरे घरमा चिठ्ठी आए पछि घर परिवारले मेरो आसै मारिसकेका र करिब १ बर्षजेल परेको भनेर घरमा पुनः चिठ्ठी आएपछि घरपरिवारले ए ज्युदै रहेछ भनि मेरा बाटो हेरि बसेका रहेछन् ।

लर्डाईमा परे पछि कतिलाई मारियो पनि होला, धन्नै आफु पनि मरिएन । आफ्नो गह्रदशा बलियो भएकाले म बाँचेको जस्तो लाग्छ गुरुङ्ग भन्छन् । ब्रिटिस सरकारको सहयोगमा भारतको बनारस आए पछि उनी नेपाल आए र पुनः सेनामा फर्किएका थिए । यस पछि १ बर्षफौजमा काम गरेर पेन्सन आएको उनि बताउँछन् । पल्टनमा हुँदा लर्डाई देखि दिक्का लागेपछि पल्टनमा बसेर काम गर्न इच्छा नभएर पेन्शन आएको उनको भनाई छ । गुरुङ्गलाई जेल परेको भनि ब्रिटिस सरकारले पेन्सन आएपछि १३ लाख ५० हजार रुपैयाँ सम्मान स्वरुप रकम उपलब्ध गराएको थियो।

पश्चिमाञ्चल क्षेत्रीय प्रशासक अर्जुन बहादुर भण्डारीले योजना तथा आयोजनाहरुको अनुगमन तथा सुशासन सम्बन्धी विषयमा सोमबार दमौलीमा आयोजित छलफल कार्यक्रममा सेवाग्राहीका बीच सुशासनको प्रत्याभूति दिलाउन अनुगमन कार्य सुरु गरिएको बताउनु भयो । क्षेत्र, अञ्चल र जिल्ला अन्तरगतका क्षेत्रीय सुशासन अनुगमन तथा मूल्याङ्कनको प्रतिवेदन योजना आयोग र प्रधानमन्त्रीको कार्यालयमा हरेक तीन महिनामा प्रतिवेदन बुझाउने परिपाटीको थालनी भएको कुरा पनि सो अवसरमा प्रशासक भण्डारीले जानकारी गराउनु भयो ।
प्रमुख जिल्ला अधिकारी रुद्र प्रसाद पौडेलले तनहुँ जिल्लाको प्रशासनिक र विकास निर्माणका बीच तालमेलको आधारमा अगाडि बढेको धारणा व्यक्त गर्नु भएको थियो । त्यस्तै तनहुँ जिल्लाका स्थानीय विकास अधिकारी छबिलाल रिजालले छलफल कार्यक्रमको अध्यक्षता गर्दै जिल्लामा निर्माण सम्पन्न भएका र निर्माण क्रममा रहेका योजना तथा आयोजनाहरुको बारेमा संक्षिप्त जानकारी गराउँदै जिल्लालाई खुला दिसा मुक्त अभियान सफल पार्न २८ वटा गाउँ विकास समितिलाई खुला दिसा मुक्त गाउँ विकास समिति घोषणा गरिसकिएको पनि सो अवसरमा जानकारी गराउनु भएको थियो ।
छलफल कार्यक्रममा जिल्ला प्राविधिक कार्यालयका प्रमुख इन्जिनियर सोमराज तिमल्सिनाले निर्माणधिन आयोजना र योजनाका लागत र प्रक्रियका बारेमा जानकारी गराउनु भएको थियो । यसै गरी व्यास नगरपालिकाका कार्यकारी अधिकृत रामचन्द्र तिवारीले नगरपालिकाले सञ्चालन गरेका निर्माणाधिन योजना र खर्च बारे पनि संक्षिप्त जानकारी प्रस्तुत गर्नु भएको थियो ।
कार्यक्रममा क्षेत्रीय उपप्रशासक श्रीकृष्ण श्रेष्ठ, आन्तरिक राजश्व कार्यालयका प्रमुख कृष्ण बहादुर बस्नेतले कार्यालयहरुका खर्च र बेरुजुहरु फर्र्छौट गर्न समयमा कर्मचारीहरुले ध्यान दिनु पर्ने कुरामा जोड दिनु भएको थियो । उक्त छलफल कार्यक्रममा प्रहरी नायव उपरिक्षक गौतमराज कट्टेलले शान्ति सुरक्षाको स्थिति र विकास आयोजनाहरुका बीचका बारेमा पनि संक्षिप्त प्रतिक्रिया व्यक्त गर्नु भएको थियो ।

ठूलोढुङ्गा बजार व्यवस्थापन समिति मिर्लुङ्ग, ठूलोढुङ्गा, तनहुँले यहि चैत्र १८ देखि २५ गतेसम्ममा विविध कार्यक्रमका साथ “चैते दशैं-पूणिर्मा मेला-२०६८” सञ्चालन गर्ने भएको छ । ऐतिहासिक तथा साँस्कृतिक महत्व बोकेको मिर्लुङ्ग-८, ठूलोढुङ्गामा हरेक वर्षचैते दशैं-पूणिर्माको अवसरमा लाग्ने मेलालाई यस वर्षेखि व्यवस्थित रुपमा समितिले साँस्कृतिक, खेलकुद लगायतका विविध कार्यक्रमको आयोजना गरी सञ्चालन गर्ने तयारि गरेको छ ।

मिर्लुङ्ग गाविस जन्मथलो भई दमौली आइ बसेका महानुभावहरुसंग सोमबार दमौलीमा मेलाका बारेमा छलफल कार्यक्रम आयोजना गरिएको थियो । उक्त कार्यक्रममा परपर्ूवकालदेखि सञ्चालन हुँदै आएको ठूलोढुङ्ग बजार यता केही वर्षेखि यसको महत्व र रौनकता हराउँदै जान थालेकाले हरेक चैते दशैको पूणिर्मामा लाग्ने “ठूलोढुङ्गा बजार”को अस्तित्व र महत्वलाई बचाई राख्ने उद्देश्यका साथ सञ्चालन गर्ने विषयमा छलफल गरिएको थियो ।

ऐतिहासिक तथा साँस्कृतिक महत्व बोकेको ठूलोढुङ्गा बजारमा परपर्ूवकालदेखि नै ठाडो भाका गीत गाउँने र सुन्नेहरुको भिडभाड लाग्ने गर्दथ्यो तर विगत यता केही वर्षेखि यो पनि हराउँदै गएको र बढ्दो आधुनिकता र बजारीकरणका कारण यो बजारको महत्व नै हराउन थालेकाले यस वर्षेखि व्यवस्थित रुपमा ठूलोढुङ्गा बजारको महत्वलाई बचाई राख्ने उद्देश्यले “चैते दशै-पूणिर्मा मेला-२०६८” आयोजना गरिएको ठूलोडुङ्गा बजार व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष छविलाल गुरुङ्गले बताउनु भएको छ ।
बाबुबाजेहरुले यो बजारबाट बर्षरी खेतबारीमा खनजोत गर्न प्रयोग गरिने कुटो, कोदालो, हाँसीया, हलोको फाली, नाङ्गलो, घामपानीमा ओढ्न प्रयोग गरिने छत्री, स्याखु लगायतका कृषि कार्यका लागि आवश्यक पर्ने वस्तुहरुको खरिद बिक्री गर्नुका साथै वर्षरिको दुःख पीडालाई बिर्सिएर लोकदोहोरी तथा ठाडोभाका गीतमा २/३ दिनसम्म रमाउने गर्दथे । त्यस्तै, विभिन्न जिल्लाका खेलप्रेमीहरु जम्मघट भएर भलिबल खेल, छेलो हान्ने खेल लगायतका खेलकुद प्रतियोगिताहरु सञ्चालन हुँदै आउने गर्दथ्यो तर यता केहिवर्षेखि यहाँका बासिन्दाहरु बसाइसरी अन्यत्र जाने र बढ्दो बजारीकरणका कारण यो बजारको महत्व लोपको संघारमा पुगेकाले बचाई राख्नका लागि मेला सञ्चालन गर्न लागेको समितिका संयोजक विष्णु सिं गुरुङ्गले जानकारी दिनु भएको छ ।
त्यस्तै उक्त छलफल कार्यक्रममा मिर्लुङ्ग गाउँ विकास समितिका सचिव/अध्यक्ष भूपेन्द्र पौडेलले ऐतिहासिक, साँस्कृतिक, धार्मिक, खेलकुद, पर्यटकीय लगायत विविध महत्व बोकेको ठूलोढुङ्ग बजारलाई मेलाको रुपमा सञ्चालन गर्दा सम्पर्ूण्ा गाउँ विकास समितिमा बसोवास गर्दै आएका बासिन्दाहरुलाई समेटेर व्यस्थिति रुपमा सञ्चालन गर्न आग्रह गर्नु भएको थियो । मिर्लुङ्ग गाविस ऐतिहासिक, साँस्कृतिक, धार्मिक, पर्यटनका लागि मात्र महत्वपर्ूण्ा नभई विभिन्न जातजातिहरुको बसोवास रहेको गाविस भएकाले यो मेलाले सबै जातजाति तथा समुदायलाई एकतावद्ध बनाई गाविसको विकास निर्माणमा एकजुट हुन मद्दत पुर्‍याउने विचार व्यक्त गर्नु भएको थियो ।

चैते दशै-पूणिर्मा मेला-२०६८ मा आयोजना गरिने फुटबल प्रतियोगितामा प्रथमलाई नगद २० हजार रुपैयाँ, द्धितीयलाई १० हजार रुपैयाँ नगद र मेडल एवं प्रमाणपत्र पुरस्कारको व्यवस्था गरिएको छ भने भलिबल प्रतियोगिताका प्रथमलाई ५ हजार रुपैयाँ, द्धितीयलाई ३ हजार रुपैयाँ नगद, मेडल र प्रमाणपत्र पुरस्कारको व्यवस्था गरिएको बजार व्यवस्थापन समितिका सचिव रामप्रसाद गुरुङ्गले जानकारी गराउनु भएको छ । यसै गरी मेलाको विशेष आकर्षाको छेलो हान्ने खेल प्रतियोगिता र ठाँडो भाका गीत रहेको बताइएको छ । त्यस्तै उक्त मेलाको साँस्कृतिक कार्यक्रम तर्फराष्ट्रिय लोक तथा दोहोरी गीत प्रतिष्ठानका कलाकारहरुद्वारा लोक दोहोरी घम्साघम्सी, स्थानीय कलाकार, तनहुँ नाचघरका कलाकारहरु, पप गीत, गुरुङ्ग मगर समुदायको चुड्का नृत्य रहेको बताइएको छ ।

ठूलोढुङ्गा बजार व्यवस्थापन समिति मिर्लुङ्ग, ठूलोढुङ्गा, तनहुँले यहि चैत्र १८ देखि २५ गतेसम्ममा विविध कार्यक्रमका साथ “चैते दशैं-पूणिर्मा मेला-२०६८” सञ्चालन गर्ने भएको छ । ऐतिहासिक तथा साँस्कृतिक महत्व बोकेको मिर्लुङ्ग-८, ठूलोढुङ्गामा हरेक वर्षचैते दशैं-पूणिर्माको अवसरमा लाग्ने मेलालाई यस वर्षेखि व्यवस्थित रुपमा समितिले साँस्कृतिक, खेलकुद लगायतका विविध कार्यक्रमको आयोजना गरी सञ्चालन गर्ने तयारि गरेको छ । मिर्लुङ्ग गाविस जन्मथलो भई दमौली आइ बसेका महानुभावहरुसंग सोमबार दमौलीमा मेलाका बारेमा छलफल कार्यक्रम आयोजना गरिएको थियो । उक्त कार्यक्रममा परपर्ूवकालदेखि सञ्चालन हुँदै आएको ठूलोढुङ्ग बजार यता केही वर्षेखि यसको महत्व र रौनकता हराउँदै जान थालेकाले हरेक चैते दशैको पूणिर्मामा लाग्ने “ठूलोढुङ्गा बजार”को अस्तित्व र महत्वलाई बचाई राख्ने उद्देश्यका साथ सञ्चालन गर्ने विषयमा छलफल गरिएको थियो ।

ऐतिहासिक तथा साँस्कृतिक महत्व बोकेको ठूलोढुङ्गा बजारमा परपर्ूवकालदेखि नै ठाडो भाका गीत गाउँने र सुन्नेहरुको भिडभाड लाग्ने गर्दथ्यो तर विगत यता केही वर्षेखि यो पनि हराउँदै गएको र बढ्दो आधुनिकता र बजारीकरणका कारण यो बजारको महत्व नै हराउन थालेकाले यस वर्षेखि व्यवस्थित रुपमा ठूलोढुङ्गा बजारको महत्वलाई बचाई राख्ने उद्देश्यले “चैते दशै-पूणिर्मा मेला-२०६८” आयोजना गरिएको ठूलोडुङ्गा बजार व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष छविलाल गुरुङ्गले बताउनु भएको छ ।
बाबुबाजेहरुले यो बजारबाट बर्षरी खेतबारीमा खनजोत गर्न प्रयोग गरिने कुटो, कोदालो, हाँसीया, हलोको फाली, नाङ्गलो, घामपानीमा ओढ्न प्रयोग गरिने छत्री, स्याखु लगायतका कृषि कार्यका लागि आवश्यक पर्ने वस्तुहरुको खरिद बिक्री गर्नुका साथै वर्षरिको दुःख पीडालाई बिर्सिएर लोकदोहोरी तथा ठाडोभाका गीतमा २/३ दिनसम्म रमाउने गर्दथे । त्यस्तै, विभिन्न जिल्लाका खेलप्रेमीहरु जम्मघट भएर भलिबल खेल, छेलो हान्ने खेल लगायतका खेलकुद प्रतियोगिताहरु सञ्चालन हुँदै आउने गर्दथ्यो तर यता केहिवर्षेखि यहाँका बासिन्दाहरु बसाइसरी अन्यत्र जाने र बढ्दो बजारीकरणका कारण यो बजारको महत्व लोपको संघारमा पुगेकाले बचाई राख्नका लागि मेला सञ्चालन गर्न लागेको समितिका संयोजक विष्णु सिं गुरुङ्गले जानकारी दिनु भएको छ ।
त्यस्तै उक्त छलफल कार्यक्रममा मिर्लुङ्ग गाउँ विकास समितिका सचिव/अध्यक्ष भूपेन्द्र पौडेलले ऐतिहासिक, साँस्कृतिक, धार्मिक, खेलकुद, पर्यटकीय लगायत विविध महत्व बोकेको ठूलोढुङ्ग बजारलाई मेलाको रुपमा सञ्चालन गर्दा सम्पर्ूण्ा गाउँ विकास समितिमा बसोवास गर्दै आएका बासिन्दाहरुलाई समेटेर व्यस्थिति रुपमा सञ्चालन गर्न आग्रह गर्नु भएको थियो । मिर्लुङ्ग गाविस ऐतिहासिक, साँस्कृतिक, धार्मिक, पर्यटनका लागि मात्र महत्वपर्ूण्ा नभई विभिन्न जातजातिहरुको बसोवास रहेको गाविस भएकाले यो मेलाले सबै जातजाति तथा समुदायलाई एकतावद्ध बनाई गाविसको विकास निर्माणमा एकजुट हुन मद्दत पुर्‍याउने विचार व्यक्त गर्नु भएको थियो ।

चैते दशै-पूणिर्मा मेला-२०६८ मा आयोजना गरिने फुटबल प्रतियोगितामा प्रथमलाई नगद २० हजार रुपैयाँ, द्धितीयलाई १० हजार रुपैयाँ नगद र मेडल एवं प्रमाणपत्र पुरस्कारको व्यवस्था गरिएको छ भने भलिबल प्रतियोगिताका प्रथमलाई ५ हजार रुपैयाँ, द्धितीयलाई ३ हजार रुपैयाँ नगद, मेडल र प्रमाणपत्र पुरस्कारको व्यवस्था गरिएको बजार व्यवस्थापन समितिका सचिव रामप्रसाद गुरुङ्गले जानकारी गराउनु भएको छ । यसै गरी मेलाको विशेष आकर्षाको छेलो हान्ने खेल प्रतियोगिता र ठाँडो भाका गीत रहेको बताइएको छ । त्यस्तै उक्त मेलाको साँस्कृतिक कार्यक्रम तर्फराष्ट्रिय लोक तथा दोहोरी गीत प्रतिष्ठानका कलाकारहरुद्वारा लोक दोहोरी घम्साघम्सी, स्थानीय कलाकार, तनहुँ नाचघरका कलाकारहरु, पप गीत, गुरुङ्ग मगर समुदायको चुड्का नृत्य रहेको बताइएको छ ।

जिल्ला विकास समिति तनहुँले आर्थिक वर्ष२०६९/०७० का लागि १ अर्ब ८८ करोड ३१ लाख २५ हजार रुपैयाँको अनुमानित बजेट विनियोजन गरेको छ । सोमबार दमौलीमा आयोजना गरिएको पाँचौ जिल्ला परिषद्मा स्थानीय विकास अधिकारी छविलाल रिजालले उक्त विनियोजित बजेट र्सार्वजनिक गर्नु भएको हो । जिल्ला विकास समिति अर्न्तर्गतको ५४ करोड ९७ लाख ८८ हजार ८ सय रुपैयाँ, पर्ूवाधार र संरचना विकास अर्न्तर्गत ५ करोड ८१ लाख ७ हजार रुपैयाँ, कृषि, वन तथा वातावरण तर्फ९ करोड ४८ लाख ७८ हजार रुपैयाँ, जनसंख्या तथा समाजिक विकास तर्फ१ अर्व ५ करोड ९२ लाख ३४ हजार, जलस्रोत, पर्यटन तथा भुमि व्यवस्थापन अर्न्तर्गत १२ करोड ११ लाख १८ हजार रुपैयाँ गरी उक्त बजेट स्थानीय विकास अधिकारी रिजालले र्सार्वजनिक गर्नु भएको थियो ।

त्यस्तै, संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र कार्यान्वय पछिको पाँचौ जिल्ला परिषद्को उद्घाटन गर्दै कार्यक्रमका प्रमुख अतिथि एवं भूमिसुधार तथा व्यवस्था मन्त्री भिमप्रसाद गौतमले विनियोजित बजेटको कार्यान्वयनका लागि सम्बन्धित सबैले साथ दिएर अगाडि बढ्न आग्रह गर्नु भएको थियो। मन्त्री गौतमले दिनप्रतिदिन बढ्दै गएको उत्पादनशिल जमिनको विनास रोक्न स्थानीय निकाय जागरुक भई खेतियोग्य जमिनको सदुपयोग गर्न सबैलाई सचेत गराउन आग्रह गर्नु भएको थियो ।कार्यक्रममा सभासद्हरु सावित्री दुरा, श्रीराम ढकाल, सीता पोखरेल, हसिना वेगम, एकिकृत माओवादीका जिल्ला इन्चार्ज हरि बहादुर चुमान, एमालेका जिल्ला अध्यक्ष केदार सिग्देल, नेपाली काँग्रेसका जिल्ला सचिव वालकृष्ण घिमिरे, प्रमुख जिल्ला अधिकारी रुद्र प्रसाद पौडेल, व्यास नगरपालिकाका कार्यकारी अधिकृत रामचन्द्र तिवारी, स्थानीय निकाय कर्मचारी संघका अध्यक्ष अनिल गोदार, गाविस सचिव हकहित संरक्षण समितिका अध्यक्ष बुद्धिमान श्रेष्ठ, जिविसका कार्यक्रम अधिकृत ऋषिभक्त वाग्ले लगायतका वक्ताहरुले पछाडी परेका क्षेत्रको विकासका लागि विनियोजित बजेटमा प्राथमिकता दिनुपर्नेमा जोड दिएका थिए ।

तनहुँको छिम्केश्वरीबाट चितवनको नारायणगढ बजारमा बिक्रीका लागि नाङ्गलोको भारि बोकेर जाँदै गरेका एक युवक । तस्विर : सुमन बन्धु भण्डारी